انجمن هنرمندان خودآموخته ایران

نگار من که مکتب نرفت و خط ننوشت به غمزه مساله آموز صد مدرس شد

بدلالتی سرمدی تنها بدان سبب که انسان در تندباد حوادث در مسیر تاریخ حیات خود چگونه توانست و دانست که باید “تغییر به سمت تحول” سرلوحه کار خلاقه‌اش باشد. خاصه اینکه هنوز “زبانی برای گویش” و “خطی برای نوشتن” نداشت تا بداند و بتواند ترجمان مفهوم تازه‌ای از “بی تابی‌ها و بی قراری‌های” خود و زمانه‌اش باشد. موضوعی است که به قصد پاسخگویی به چنین پرسش‌های بنیادین تنها از رهگذر شناخت هنرمندانی است که در طول تاریخ “تمدن ساز” بوده‌اند که “هنرمندان خودآموخته” نامیده می‌شوند و جهان هنر تا آستانه ورود به قرن بیست و یکم به موجودیت تاریخمند و حیاتی آن هنوز به معنای واقعی کلمه، آگاه نشده بود.

به عبارت دیگر:

ژانر خودآموختگی در دو “حوزه نظری” و “تجربی” قلمروهای بدیع و شگفت انگیزی را برجسته و “برانگیخته” ساخته و پیشینه‌ایی به قدمت تاریخ انسان دارد که از هزاره‌ها و سده‌هایی بسیار دور گذر کرده تا آنچه را که بنام “تمدن، تاریخ و فرهنگ” نام گرفته راه‌های پایداری را که میل به مدنیت داشت و معطوف به انسان و آینده او بود، روایت کند. به اعتباری دیگر تمامیت توقعات و الزامات معاصر فرصتی شورانگیز بود که بر ما نهیب زند تا سبب‌ساز شویم تا به نوعی بی‌سابقه و خلاقه به مهندسی “توپوگرافی فرهنگی” آنهم نه به شکل گذشته بلکه در گذر از “بدویت” تا “مدنیت” بتوانیم به “ترجمان حافظه شفاهی انسان تاریخ” پرداخته تا فهم درست از این رویداد در اذهان مردم شکل بگیرد. همانطور که می‌دانیم انسان در طول تاریخ در آستانه بی‌قراری‌هایی گاه متضاد و گاه متناقض و گاه آکنده از “شکوه فرازهایی بدیع و تازه” به سربرده که همچون آئینه تمام نمای معاصر و اعصار نیاکان خویش گاه از سوگ هر روزه خودش آموخته و گاه ناآموخته به زبانی بی‌واسطه رخدادهای جهان پیرامون خویش را شگفت‌انگیز برانگیخته است.

از نگر زمانی خودآموختگان برآیند قلمرو کل “تاریخ هنر جهان” اند که قدمتی به پیشینه عمر بشر داشته که در سایه یک “اتفاق شگفت و مهرآئین بی‌هیچ محدودیت و ملاحظه‌ایی پا به عرصه وجود نهاد تابه شیوه منحصر بفرد خود به رازهای گمگشتگی انسان تا مرز شکوفایی ژرفای او ره پوید”. بی‌تردید هیچکس تاریخ پیدایش این پدیده را نمی‌داند اما این را می‌دانیم که زمانی انسان در مواجه با دگرگونی‌های هستی “ناگزیر” خویش از رهگذر خرد ناخودآگاه اش که مخزن اسرار و ناگفته‌های اوست “ناگریز” بود تا بتواند به طریقی مقصدی جوید تا ازمیان کوه غیر ممکن‌ها از محاق تکرار مکرر خود را برهاند تا به ترجمان انسان، انسان و طبیعت، طبیعت و تاریخ، به برون‌ریزی خود بپردازد.

در واقع می‌توان گفت انسان از زمانی که از غار تنهایی خویش بیرون آمد نطفه‌های خودانگیختگی آغاز گردید، از عصر سنگ و چوب تا دوران سفال و فلز که همنشینی بکر و نابی را مفهوم بخشید یا به تعبیر جامع‌تر به عظمت و ابدیت آن افزود که “مدخل ورود انسان یا نقطه عظمت او به تاریخ” شد. همانطور که اشاره شد بشریت در مسیر “تطور و تحول” جایگاه خویش به تکوین اتفاقی شگفت و “پرنیانی” بنام “هنر خودآموختگی” که پیشینه‌ایی به قدمت سرنوشت انسان داشته می‌پردازد که تا اواسط قرن بیستم این هنرمندان را با عناوینی مختلف تحت نام‌های ذیل معرفی می‌کردند:

• ( هنر بدوی ) Primitive art
• ( هنر خام ) Art brut
• ( هنر ساده دل و ساده لوح ) Naïve art
• ( خارج از سیستم هنر ) Out sider art
• ( هنر کودکانه ) … Children art

که هر کدام فرزند هزاره‌ها و زمانه‌های سرنوشت‌ساز تاریخ و تمدن و فرهنگ جامعه بشری بوده که با زخمه‌های خیال‌انگیز و نفحات سرمدی شان شورانگیزترین آثار را رقم زده که در همیشه تاریخ بر پهنه‌ی جهان پیش روی قلمرو انسان به جولان خیال پرداخته تا به مدد جان‌هایی شیفته که از جنس خردی خودیافته و خودانگیخته‌اند، عاشقانه‌ترین‌ها را آئینگی کنند. آموزگاران خودآموخته همانا سادگی و دنیای رنگین پیرامونشان بوده که درنهایت بداهگی که ریشه در جوهره آنان داد رد به نمایش مفهوم دیگری از اکنون انسان به کنش بی‌قراری‌های او واکنش نشان داده که به مکاشفه جغرافیای هزارتوی انسان پرداخته تا در کشف نیمه غایب او “فرصتی برای پروانگی” بدست آید. حق کلام اینکه “خودآموختگی” یک الگویی بنیادی است که برآیند میراث فرهنگ بشری است یا به تعبیر دیگر مظهر مجسم یادگاران رفیع در طول تاریخ‌اند که نه تنها متعلق به یک ملت نیست بلکه می‌بایست بعنوان یک خاستگاه جهانی توجه‌ایی جدی و تاریخمند از آن بعمل می‌آمد که بهمین دلیل و در همین راستا به قول ابوسعید ابوالخیر:

(…آمدنی بود نه آموختنی)، باید با قافله سالار آن زیست و در هوایش با آغوش باز نفس کشید و موسیقی دلنوازش رابه گوش دل شنید. ژانر خودآموختگی دردانه بی‌منتهای تاریخ هنر جهان است که پس از “کشف آتش” که یکی از بزرگترین کشفیات بشر بود که نوعی رهایی گمشدگان در تاریخ را نمایندگی کرده و هر روز جلوه‌ای نو از توانایی‌های انسان را آشکار نمود “کشف خودانگیختگی” هم از دل غارها و سنگ نگاره‌ها که دلالت مستقیم بر تمامیت هستی انسان داشت، نوع دیگری از رهایی انسان را تجسم بخشید که جلوه‌های دیگرگونه‌ایی از خلاقیت و بداعت او را تابی نهایت آینده به یادگار به نمایش گذاشت.

به گمان راقم قلم هزاره سوم هزاره اعتلا و تطور ژانر خودآموختگی است که بر دو وجه “وجودی” و “محتوایی” قابل تحلیل می‌باشند:

• در “بعد وجودی” راویان خودآموخته بدون دخالت عناصر و عوامل بیرونی در امتداد زمان به هستی خود ادامه می‌دهند به این صورت که بی‌آنکه بزرگ شوند مدام به تکثیر فردیت و کودکی‌هایشان پرداخته و همچون “چراغی خود برافروز” با آثار فخیم خود به تولید معنا می‌پردازند.
• در بعد محتوایی همه چیز معطوف به انسان است و خالق اثر بی‌هیچ گونه الگویی واحد صاحب مولفه‌های خاص و متمایز خود بوده و مدام رهنورد مرزهای تازه به قصد کشف نهانی‌ترین عناصر غریب در سرشت آدمیان است، به همین دلیل مستدل به گمان من این ژانر از پیشگامان دوران گذار از سنت به مدرنیته می‌باشد که در آثار آنان زمان معنایی ندارد و ما به ازایی هم برآن متصور نیست.

“انجمن هنرمندان خودآموخته ایران” در آستانه نوزدهمین سال تاسیس خود از بوته “آزمونی” بزرگ پیروزمندانه و سربلند برخواسته که تنها مدافع حقیقی ژانر خودآموختگی و دردانه بی‌منتهای تاریخ هنر جهان می‌باشد که قیاس‌ناپذیرترین راویان کهن الگوهای بشری است که به رویاهای ما فعلیت بخشیده و دلالت مستقیم بر انسان و تمامیت هستی او دارد، ضمن اینکه به هزار و یک دلیل روشن بر مسیر سرنوشت ما رد پایی تا ابد باقی گذاشته تا پرچم خرد خود خواسته‌شان، تا بیکرانه‌ها، در اهتزاز، پابرجا بماند.

فرآیند شکل گیری رسمی “انجمن هنرمندان خودآموخته ایران”:

ژانر خودآموختگی تا بدان حد پیش رفته که امروزه مبحث برجسته بسیاری از محافل بزرگ آکادمی جهان قرار گرفته است که ظرفیتی نوین بر بدنه مدنی تاریخ هنر جهان می‌باشند که به قصد حفاظت و صیانت از این ژانر هنری به تاسیس “انجمن هنرمندان خودآموخته ایران” پرداخته شد که در 1385/11/20 تاسیس گردید که با حضور بسیاری از دوستدارانش پایه‌گذاری شد که انگیزه تشکیل آن واکنشی بود موجه در مواجه با ضرورتی تاریخی که می‌رفت تا ژانر خودآموختگی به دست فراموشی و حوادث سپرده شود. انجمن متعاقب آن اولین همایش خود را در 15 اردیبهشت 1388 در خانه هنرمندان ایران برگزار کرد و تا کنون با برگزاری هشت جشنواره و بیش از چهل نمایشگاه گروهی و انفرادی به شناسایی و معرفی مولفه‌های این ژانر در سراسر کشور و عرصه‌های بین المللی پرداخته تا تعـریف نوینـی از حضور غیرقابل انکار این گونه هنری بدست آید با تشکیل انجمن مفهوم این ژانر وارد ادبیات بین المللی هنر گردید که قرائت مستقلی از زمان، تاریخ و انسان را ارائه داده است که تا چندی پیش دغدغه اصلی میراث جهانی بود که چگونه می‌توان اینچنین انرژی‌هایی بکر و متراکم شده‌ای شگفت‌انگیز را که تحت نام “خودآموخته یا خودانگیخته” همچون رودی بیکران معنا و مفهوم پویایی از سرچشمه‌های معنایی و معنوی را که از یک امر انسانی سخن می‌گویند را نادیده گرفت.

انجمن پس از سال‌ها تلاش بی‌وقفه و خستگی ناپذیر در “تحکیم مبانی نظری” آن که به عنوان بخشی مهم از میراث مشترک بشری قلمداد می‌گردد با تدوین “”مانیفست ژانر خودآموختگی”” به قصد دستیابی به گزاره‌های نظری با رویکردهای گوناگون زیبایی شناختی، روان شناختی، جامعه شناختی و فلسفی … مینیاتوری دیگراز فرهنگ و هنر جهان را که از “اعماق تاریخ” برخواسته به تصویر درآورده است. تدارک تدوین مانیفست این ژانر به غنای زبان آن که از جنس خیال و واقعیت است کمک شایانی خواهد کرد، وجه نیکویی از مانیفست اینست که به پنج زبان رسمی جهانی، اسپانیایی، فرانسوی، آلمانی، عربی و انگلیسی ترجمه خواهد شد که با تحلیل نظری 250 نفر از “پیشگامان فرهنگ و هنر ملل جهان” در خصوص این “ژانر” که به همانندی‌های یگانه‌ای می‌پردازند ضمیمه می‌باشد که هر کدام از منظر خرد خود یافته خود به “مهندسی بلوغ نبوغ” آثار خودآموخته‌گان جهان پرداخته‌اند.

چاپ این کتاب برآیند دو دهه تعامل و مطالعات نظری و تجربه شده اینجانب می‌باشد که دلالت بر مفاهیمی دارد که برتابنده قلمرو ناممکن‌هاست تا تصویرآنچه را که به زبان میسر نیست ممکن سازد که با فراخوانی ملی و جهانی این فخر تاریخ هنر جهان را که از پیشگامان هنر جهان می‌باشند را تفسیر و تحلیل نماید. انجمن هنرمندان خودآموخته ایران در نهایت وفاداری و امانتداری کاروانسالار این رسالت تاریخی شد تا به مثابه یک میانجی بینا فرهنگی با یک دیپلماسی فرهنگی صرف‌نظر از نژاد، زبان، قومیت و ملیت ،فرهنگ و رنگ در سه حوزه جهانی، منطقه‌ای و ملی به تحلیل ساختار و بعد زیباشناسانه این ژانر هنری بپردازد تا فرصت آفریده و جرات ببخشد. به گمان اینجانب ژانر خودآموختگی مختص به هنر نبوده و در ادبیات خاصه ” شعر ” هم جوششی است و کوششی نیست که به عنوان مثال شاعران خودآموخته‌ایی که بی هیچ آموزگاری به خلق شعرهایی شورانگیز پرداخته که بارها دیده‌ایم که حیرت همگان را هم برانگیخته‌اند.

که بعنوان مثال:

• “شاطر عباس صبوحی قمی” 1257 تا 1315 ه.ق اهل : قم شغل: شاطری
• ” رمضانعلی کفاش خراسانی” تولد ؟ تا 1315 ه.ش اهل : مشهد شغل: کفاشـی
• ” محمد حسین زرگراصفهانی” تولد ؟ تا 1270 ه.ق اهل : اصفهان شغل: زرگری
• “حیدر یغما خشتمال نیشابوری” 1302 تا 1366 ه.ش اهل : نیشابور شغل: خشتمال
• “سعید قصاب کاشانی” قرن دوازدهم از شاعران دوره صفویه اهل : کاشان شغل: قصاب
• “عباس نعلبندیان” اهل : تهران شغل: روزنامه فروش

و بی‌شمار شاعرانی که در سطح ملی و جهانی هر کدام قرائت مستقلی از زمانه و تاریخ زیست قلمرو خویش داشته که خودانگیخته و خودآموخته به بازسازی “حقیقت جهان معطوف به انسان” پرداخته‌اند که درادامه به اتمسفر کاراکتر شاعران خودآموخته که همچون “رستخیزی ناگهان” به خلق واژه پرداخته‌اند بطور جامع مواضع مستدل و مستند آن را ارائه خواهم داد.

مولفه‌ها و مشخصه‌های خودآموختگان جهان:

• از پیشگامان هنر بی‌واسطه بوده که خارج ازسیستم رسمی هنر به تولید اثر می‌پردازند.
• فاقد نظم سلسله مراتبی‌اند اما در عین حال در یک کل همگن مدام به عبور از خود و زمانه‌اش پرداخته است.
• طی یک فرآیند غیر سیستماتیک و برانگیخته تازه‌ترین ره‌یافت‌های نانوشته بشری را بر می‌تابند.
• آنان فاقد وابستگی به سبک و قالب خاصی می‌باشند و خود آفریدگار معنایند که معطوف به انسان است.
• مهد اسطوره‌ها، افسانه‌ها، آئین‌های کهن و مهد کهکشان لایه‌های پنهان انسان تاریخ‌اند.
• تحت یک بداهگی سیال و متخیل تبلور نگارکندهای پیش از تاریخند که سبقه‌ایی فاخر به هستی انسان دارد.
• تبلور تضاد و وحدت‌اند که نه همچون فلسفه که به تفسیر جهان که به تغییرجهان نظر دارند.
• انتزاعی‌ترین فرآیند تخیل‌اند که با پیشینه‌ایی به در ازای حیات انسان هر بار در بافتاری جدید رخ نموده‌اند.
• نگاره و نگاشته‌های آنان برآیند بغض فرو خورده انسان در هزاره‌های گمشده تاریخ است.
• ثبت خطی از تقویم تاریخ هنر جهان به نام خود که بر بنیاد نسل‌های ادوار پیشین و نشانه‌هایش بنا شده است.
• از قراردادها و سنت‌های متعارف خاصی پیروی نمی‌کنند و تکنیک‌ها و سبک‌ها را هم نمی‌شناسند.
• بی هیچ سرمشق و الگویی بیرون از خود از تجربه شخصی و جوهری خود مایه و الهام می‌گیرند.
• یک اتفاق بی‌بدیل در زبان تاریخ فرهنگ و هنر جهان‌اند که بی هیچ همانندی معبر حقیقی خلاقیت‌اند.
• دایره المعارف گوهر خلاقه بشریت‌‌اند که همچون شقایق‌ها و لاله‌های واژگون خود شکوفا، جوانه می‌زنند.
• آنان مهد اسطوره‌ها، افسانه‌ها، آئین‌های کهن بوده که هر بار در بافتاری نوین به رویاهایمان مادیت می‌بخشند.
• در طول تاریخ غیرقابل پیش‌بینی به زبان خودانگیخته مظهر تنوع و بلوغ فرصت‌های شورانگیز بوده.
• آنها تنها استثنایی بر قاعده تاریخ فرهنگ و هنراند که بی هیچ واسطه‌ای به آینده انسان نظر دارند.
• تنها پیشگامان تاریخ شفاهی ملل جهانند که بی‌نیاز از آرایه‌های مرسوم، به رویاها مادیت بخشیده‌اند.
• با پیروی از ندای درونی و فطری خودیافته‌شان به عرصه ظهور دنیای خیالی خود روی آورده‌اند.
• …

بایست علاوه کنم که خودانگیخته‌گان بی هیچگونه فعل آگاهانه و شناختی ارادی به جز “تعالی بنیان‌های هستی بخش و تغییر تبار انسان”، چراغ در ره طوفان نهاده تا برحسب وظیفه به حفظ و صیانت از جایگاه و
خواستگاه‌های بشری بپردازند. انجمن تا کنون به مثابه موزه‌ای سیار و سیال علاوه بر شناسایی و معرفی هنرمندان خودآموخته که بی‌تکلف و تصنع کاشفان مرزهای میان (رویا و واقعیت) اند که در راستای حفاظت از میراث طبیعی و فرهنگی ملل جهان مکاشفات خود را بر کلونی‌های محیطی آن‌هم از جنس فراگسترآن تثبیت و آن را به نمایش گذاشته است که،

به عنوان مثال می‌توان درسطح ملی از:

• موزه “باغ سنگی” مانا یاد درویش خان اسفندیارپور در استان کرمان “باغ سنگی هنر محیطی شرق ایران”
• موزه “کنیز عباس پناه” درجزیره هرمز استان هرمزگان “نقاش خودآموخته در جنوب ایران”
• موزه “شاخانم مرادی” در شهر کرمانشاه استان کرمانشاه “نقاش و مجسمه ساز در غرب ایران”
• موزه “مکرمه قنبری” در دریکنده بابل استان مازندران “نقاش خودآموخته در شمال ایران”
• و “موزه دائمی” انجمن هنرمندان خودآموخته ایران” که در استان تهران در حال تکوین و تشکیل می‌باشد.

و به منزله نقطه کانونی تمامی رهنوردان این ژانر می‌باشد که برجسته‌ترین آثار خودآموختگان ایران و جهان را که هر کدام قافله‌سالار فاخر خلاقیت و بداعت‌اند را روایت می‌کنند و از طرف دیگر در صمیمی‌ترین طریق همدلی به تکثیر آئینه‌ها خواهند پرداخت که فرصتی است برای پروانگی کردن همه آنانی که هم آنگونه که خلق می‌کنند نمی‌اندیشند و آنگونه که می‌اندیشند خلق نمی‌کنند.

بر همگان مسجل است که ایران با انبوه یادمان‌های جهانی ارزشمند خود که با شکوه‌ترین دوره‌های تاریخ فرهنگ و هنر جهان را پشت سر گذاشته با “انبوه آئین‌ها” و “تنوع قومی و ملی” که در گستره‌هایی بدیع و بی‌بدیل خود کانون تعامل بسیاری از ظرفیت‌های تجربه شده و نامکشوف بوده که هر بار یک چاشنی به “ذائقه” جهانیان افزوده است و انجمن با چنین پشتوانه‌ای ارجمند به نوعی بر اساس “منشور سه‌گانه” که آن را نقشه راه خود می‌داند “پروانگی” کرده.

که بدینقرار پایه‌ریزی گردیده است:

1. کشف گوهر خلاقیت انسان‌ها
2. معرفی این گوهر خلاقه به مردم جهان
3. حفاظت و صیانت از این گوهر خلاقه برای آیندگان

ژانر خودآموختگی یا به تعبیر دیگر خودانگیخته محمل تخیل است و اتفاقی فرخنده در زبان تاریخ هنر جهان که هر بار چنان ققنوس از زیر خاکستر جوشان خویش برخاسته و قلمروهای ناشناخته انسان را برانگیخته تا در
جولان مجسم خیال خودیافته‌اش شوکت شکوهمند انسان در عالی‌ترین پیوستگی نوع بشر بر پا گردد. آنان هنرشان را نزد خودآموخته‌اند آنگونه که زندگی را که نموداری مستند از درک، آرزو و تصویری روشن از هزارتوهای ناشناخته انسان تاریخ می‌باشند که در طول قرن‌ها، هزاره‌هایی بی‌شمار ناگفته و ناشناخته مانده که اینک در سپهر فرآیندی دیگرگونه با ما سخن می‌گویند، که بی‌تردید بر این باوریم که با پیشینه‌ایی به قدمت چهل هزاران ساله خود بزودی این ژانر “جهانی” خواهد شد چون بر این باوریم که “جهانی شدن تقدیر تاریخی” اوست.

از آنجا که تاریخ ما شفاهی است و آنچنان شواهدی مکتوب و قابل استناد از تجربه زیستی مشترک تبار انسان به طور متقن در دسترس نبوده و بمثابه صندوقچه در بسته‌ای بی‌کلید می‌باشد، برای ورود به این حوزه بر آن شدیم تا از این طریق به دریافت دقیقی از خط و حظ مشترک ژانر خودآموختگی پرداخته شود که به تعریف مفهوم تازه‌ای از ظرفیت‌های نوین آن پرداخته تا بر اساس درک مادی ضرورت تاریخی به ترجمان انگاره‌هایی بپردازیم که دلالت‌پذیر و در هم تنیده در جوهره همه انسان‌ها تبلور یافته‌اند.

“انجمن هنرمندان خودآموخته ایران” هنوز در ابتدای راه است که به رسم امانت چراغی روشن کرده است تا به منزلگاه رویایی تازه نقبی به “تاریک روشنان خیال ناب بشری” زده باشد تا به بررسی پتانسیل‌ها و ظرفیت‌های بالقوه فرهنگ‌های تثبیت شده زبان زمانه معاصر بپردازد تا موجبات رونق و غنای این گونه خودآموختگی را برتابد چون بر این باور است که هنرمندان خودآموخته تنها رهنوردان بی‌تکلف و بی‌همتای مولفه‌های خلاقه جهان‌اند که هر کدام صورت‌بندی نوینی از بازه تاریخی ادوار مختلف تاریخ انسان را ارایه داده تا از رهگذر جهانی شدن “رنگین کمانی از بایسته‌های نو شدن” را بر پا نماید.

آنان ترجمان راستین خاستگاه سرنوشت و سرگذشت بشریت‌اند که با انبوه یادمان‌های جهانی ارزشمند خود که باشکوه‌ترین ادوار مختلف تاریخ را پشت سر گذاشته، آمده و آماده‌اند تا رنگین‌کمانی از بایسته‌های نو
شدن را بر پا نمایند تا بدانجا که امید جوانه زند و انسان از نوشکوفه دهد. هر چند هیچ آغازی نقطه کمال نیست اما مهم اکنون ماست که با شماییم هم‌نوای افق‌های دور.

علی عزتی
“بنیانگذار انجمن هنرمندان خودآموخته ایران”

1401/03/27